Η ενδυμασία αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ιστορίας ενός πολιτισμού. Τα υλικά που ήταν διαθέσιμα, το κλίμα, οι τεχνικές ύφανσης και κατασκευής, αλλά και η κοινωνική θέση, οι συνήθειες και οι παραδόσεις επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έντυναν το σώμα τους.
Σε αυτό το άρθρο θα γνωρίσουμε την αρχαία ενδυμασία πέντε διαφορετικών πολιτισμών: της Αιγύπτου, της Ελλάδας, της Ρώμης, της Ινδίας και των αρχαίων γερμανικών λαών. Θα δούμε χαρακτηριστικά ενδύματα, υλικά και τρόπους φορέματος, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο το ύφασμα μετατρεπόταν σε ένδυμα.
Παρά τις μεγάλες διαφορές μεταξύ εποχών και περιοχών, θα συναντήσουμε κατασκευαστικές αρχές που εμφανίζονται ξανά και ξανά στην ιστορία της ένδυσης: υφάσματα που τυλίγονται γύρω από το σώμα, ενδύματα που συγκρατούνται με ζώνες ή περόνες και άλλα που αποκτούν τη μορφή τους με τη βοήθεια της ραφής.
Αρχαία ενδυμασία, Αίγυπτος.
Το λινό ήταν το βασικό ύφασμα που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι για τα ρούχα τους. Παραγόταν από το λινάρι και, ανάλογα με την ποιότητά του, μπορούσε να είναι από πιο χοντρό και απλό μέχρι πολύ λεπτό, ελαφρύ και σχεδόν διάφανο.
Η αιγυπτιακή ενδυμασία άλλαξε αρκετές φορές μέσα στους αιώνες. Τα πρώτα ενδύματα ήταν συνήθως απλούστερα, ενώ σε μεταγενέστερες περιόδους συναντάμε μεγαλύτερες ποσότητες υφάσματος, περισσότερες πτυχές και πιο περίτεχνους τρόπους φορέματος.
Πολλά από αυτά τα ρούχα είχαν σχετικά απλή κατασκευή. Το ύφασμα μπορούσε να τυλιχτεί γύρω από το σώμα, να δεθεί με ζώνη ή να ραφτεί σε ορισμένα σημεία, δημιουργώντας διαφορετικά είδη ενδυμάτων.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα για την ιστορία της ένδυσης προέρχεται μάλιστα από την Αίγυπτο. Το Tarkhan Dress, που χρονολογείται περίπου στο 3482–3102 π.Χ., θεωρείται το αρχαιότερο γνωστό υφαντό φόρεμα που έχει διασωθεί μέχρι σήμερα.
Γυναικεία ενδυμασία στην αρχαία Αίγυπτο
Η γυναικεία ενδυμασία άλλαζε ανάλογα με την εποχή. Στις αναπαραστάσεις του Αρχαίου Βασιλείου οι γυναίκες εμφανίζονται συχνά με μακριά, στενά ενδύματα που συγκρατούνται στους ώμους με μία ή δύο τιράντες και φτάνουν περίπου μέχρι τους αστραγάλους.
Ωστόσο, οι αιγυπτιακές αναπαραστάσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν αυθεντικές. Ο τρόπος με τον οποίο οι καλλιτέχνες απέδιδαν το σώμα και τα ρούχα ακολουθούσε συγκεκριμένους κανόνες, γι’ αυτό ένα φόρεμα που φαίνεται πολύ στενό σε μια τοιχογραφία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ήταν κατασκευασμένο με αυτήν ακριβώς την εφαρμογή.
Σε μεταγενέστερες περιόδους εμφανίζονται πιο πλούσια ενδύματα από λεπτό λινό. Το ύφασμα τυλιγόταν γύρω από το σώμα, σχημάτιζε πτυχές και μπορούσε να συνδυάζεται με ζώνες και κοσμήματα. Από περίπου τον 14ο αιώνα π.Χ. οι αιγυπτιακές αναπαραστάσεις δείχνουν ιδιαίτερα περίτεχνα ενδύματα από πολύ λεπτό λινό, με περισσότερο ύφασμα και πολλές πτυχές.
Τι ήταν “καλασίρις”;
Ο όρος καλασίρις (kalasiris) χρησιμοποιείται συχνά στην ιστορία της ενδυμασίας για το μακρύ γυναικείο ένδυμα της αρχαίας Αιγύπτου. Η ονομασία είναι γνωστή από τον Ηρόδοτο, ο οποίος αναφέρει ένα λινό αιγυπτιακό ένδυμα με κρόσσια. Ωστόσο, οι παλαιότερες αναπαραστάσεις του ενδύματος καλασίρις, ως πολύ στενού φορέματος που εφάρμοζε απόλυτα στο σώμα, δεν επιβεβαιώνονται από τα σωζόμενα ενδύματα. Είναι πιθανό ορισμένες αιγυπτιακές αναπαραστάσεις να αποδίδουν συμβατικά το ένδυμα και όχι την πραγματική εφαρμογή και κατασκευή του.
Ανδρική ενδυμασία στην αρχαία Αίγυπτο
Το βασικό ανδρικό ένδυμα στην αρχαία Αίγυπτο ήταν ένα κομμάτι λινού υφάσματος που τυλιγόταν γύρω από τη μέση σχηματίζοντας ένα είδος φούστας ή περιζώματος. Το μήκος και ο τρόπος με τον οποίο φοριόταν άλλαζαν ανάλογα με την εποχή. Στο Αρχαίο και το Μέσο Βασίλειο συναντάμε τόσο κοντές εκδοχές, μέχρι περίπου τα γόνατα, όσο και μακρύτερες που μπορούσαν να φτάσουν μέχρι τους αστραγάλους.
Το ύφασμα μπορούσε να τυλιχτεί και να στερεωθεί γύρω από τη μέση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν ζώνη ή υφασμάτινη λωρίδα. Ένα σωζόμενο ορθογώνιο λινό ύφασμα από το Tarkhan, περίπου το 3000 π.Χ., δείχνει πώς ένα μεγάλο κομμάτι υφάσματος μπορούσε να διπλωθεί και να φορεθεί ως ανδρικό περίζωμα, δεμένο στη μέση.
Στο Νέο Βασίλειο η ανδρική ενδυμασία έγινε πιο ποικίλη. Εμφανίζονται μακρύτερα και πιο πλούσια περιζώματα, πτυχώσεις, χιτώνες και ενδύματα που χρησιμοποιούσαν μεγαλύτερη ποσότητα υφάσματος. Έχουν επίσης σωθεί πραγματικά λινά πουκάμισα αυτής της περιόδου, κατασκευασμένα από διπλωμένο ύφασμα με ραφές στα πλαϊνά και ανοίγματα για τα χέρια και το κεφάλι.
Τι ήταν το shendyt;
Το shendyt (šndyt) ήταν ένα χαρακτηριστικό είδος ανδρικού περιζώματος της αρχαίας Αιγύπτου. Αποτελούνταν από ύφασμα που τυλιγόταν γύρω από τη μέση και μπορούσε να σχηματίζει πτυχές και ένα χαρακτηριστικό τμήμα στο μπροστινό μέρος. Στις αιγυπτιακές παραστάσεις το συναντάμε ιδιαίτερα σε βασιλείς και θεότητες, ενώ αργότερα εμφανίζεται και σε μη βασιλικές ανδρικές μορφές.
Από την αρχαία κατασκευή στο σύγχρονο ένδυμα
Η κατασκευαστική αρχή αυτού του ενδύματος δεν μας είναι ξένη ακόμη και σήμερα. Ενδύματα που βασίζονται σε ορθογώνια κομμάτια υφάσματος εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σε διάφορες ενδυματολογικές παραδόσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το παραδοσιακό kurta της Νότιας Ασίας, το οποίο επίσης βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε ίσια, ορθογώνια τμήματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το kurta προέρχεται από το αρχαίο αιγυπτιακό ένδυμα· δείχνει όμως πόσο διαχρονική είναι η λογική της γεωμετρικής κατασκευής ενός ρούχου.
Πηγές για την αρχαία αιγυπτιακή ενδυμασία
UCL Petrie Museum of Egyptian and Sudanese Archaeology — Tarkhan Dress και αρχαιολογικά ευρήματα ενδυμάτων.
The Metropolitan Museum of Art — αρχαία αιγυπτιακή ενδυμασία, υφάσματα και καθημερινή ζωή.
Αρχαία ενδυμασία, Ελλάδα.
Η αρχαία ελληνική ενδυμασία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε απλά, ορθογώνια κομμάτια υφάσματος. Αντί το ύφασμα να κόβεται σε πολλά διαφορετικά σχήματα ώστε να ακολουθεί το σώμα, όπως συμβαίνει στα περισσότερα σύγχρονα ρούχα, μπορούσε να τυλιχτεί, να διπλωθεί, να στερεωθεί στους ώμους και να συγκρατηθεί με ζώνες ή περόνες.
Από αυτές τις σχετικά απλές κατασκευές μπορούσαν να δημιουργηθούν πολλές διαφορετικές μορφές, ανάλογα με τις διαστάσεις και το είδος του υφάσματος, τα σημεία στερέωσης, τη θέση της ζώνης και τον τρόπο με τον οποίο το ένδυμα φοριόταν πάνω στο σώμα.
Τρία από τα γνωστότερα ενδύματα είναι ο πέπλος, ο χιτώνας και το ιμάτιο. Ο πέπλος κατασκευαζόταν από ένα μεγάλο ορθογώνιο ύφασμα με χαρακτηριστική αναδίπλωση στο επάνω μέρος και στερεωνόταν στους ώμους. Ο χιτώνας μπορούσε να κατασκευαστεί από ένα ή δύο ορθογώνια τμήματα που ενώνονταν και στερεώνονταν στους ώμους, ενώ το ιμάτιο ήταν ένα μεγάλο ορθογώνιο ύφασμα που τυλιγόταν και διπλωνόταν γύρω από το σώμα.
Γυναικεία ενδυμασία: πέπλος – χιτώνας – ιμάτιο
Η γυναικεία ενδυμασία στην αρχαία Ελλάδα βασιζόταν κυρίως σε τρεις βασικούς τύπους ενδυμάτων: τον πέπλο, τον χιτώνα και το ιμάτιο. Παρόλο που σήμερα χρησιμοποιούμε αυτές τις ονομασίες σαν σαφείς κατηγορίες, στην πραγματικότητα υπήρχαν πολλές παραλλαγές στον τρόπο κατασκευής, στερέωσης και φορέματός τους.
Ο πέπλος κατασκευαζόταν από ένα μεγάλο ορθογώνιο κομμάτι υφάσματος, συνήθως μάλλινου. Το επάνω μέρος του διπλωνόταν προς τα έξω δημιουργώντας το χαρακτηριστικό απόπτυγμα. Στη συνέχεια το ύφασμα τυλιγόταν γύρω από το σώμα και στερεωνόταν στους ώμους με περόνες. Μπορούσε να φορεθεί με ζώνη στη μέση, δημιουργώντας διαφορετικές πτυχές και όγκο ανάλογα με τον τρόπο που συγκρατούνταν το ύφασμα.
Ο χιτώνας ήταν ελαφρύτερο ένδυμα και συχνά κατασκευαζόταν από λινό. Κατασκευαζόταν από ορθογώνιο ύφασμα, το οποίο στερεωνόταν στους ώμους και διαμορφωνόταν γύρω από το σώμα, ενώ υπήρχαν διαφορετικές παραλλαγές στον τρόπο κατασκευής και στον τρόπο που φοριόταν. Το μεγάλο πλάτος του υφάσματος επέτρεπε να δημιουργούνται διαφορετικές μορφές και, σε ορισμένες εκδοχές, η στερέωση κατά μήκος των άνω άκρων δημιουργούσε την εντύπωση μανικιών. Συνήθως συγκρατούνταν με ζώνη στη μέση.
Το ιμάτιο δεν ήταν φόρεμα αλλά ένα μεγάλο ορθογώνιο ύφασμα που λειτουργούσε ως εξωτερικό ένδυμα. Δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη κατασκευή: η μορφή του δημιουργούνταν από τον τρόπο με τον οποίο τυλιγόταν και διπλωνόταν γύρω από το σώμα. Οι γυναίκες μπορούσαν να το φορούν πάνω από τον πέπλο ή τον χιτώνα, να το περνούν γύρω από τους ώμους και το σώμα ή ακόμη και να καλύπτουν με αυτό το κεφάλι. Το ιμάτιο φοριόταν και από τους άνδρες.
Ένα στοιχείο που αξίζει να τονίσουμε είναι ότι τα αρχαία ελληνικά ενδύματα δεν ήταν απαραίτητα λευκά. Οι παραστάσεις σε αγγεία και τα ίχνη χρωστικών που έχουν διατηρηθεί σε αρχαία γλυπτά δείχνουν ότι τα υφάσματα μπορούσαν να έχουν έντονα χρώματα και περίτεχνα διακοσμητικά σχέδια.
Ανδρική ενδυμασία στην αρχαία Ελλάδα
Η ανδρική ενδυμασία στην αρχαία Ελλάδα βασιζόταν, όπως και η γυναικεία, σε σχετικά απλά κομμάτια υφάσματος που διαμορφώνονταν επάνω στο σώμα. Ο χιτώνας και το ιμάτιο φοριούνταν τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες, ενώ η εξωμίδα και η χλαμύδα συνδέθηκαν περισσότερο με την ανδρική ενδυμασία και συγκεκριμένες δραστηριότητες.
Ο χιτώνας ήταν ένα από τα βασικότερα ανδρικά ενδύματα. Κατασκευαζόταν από ορθογώνιο ύφασμα που στερεωνόταν στους ώμους και διαμορφωνόταν γύρω από το σώμα. Το μήκος του μπορούσε να διαφέρει: στις αρχαίες αναπαραστάσεις συναντάμε τόσο κοντούς όσο και μακριούς χιτώνες, ανάλογα με την εποχή και τη χρήση του ενδύματος.
Η εξωμίδα ήταν ένα κοντό και πρακτικό ένδυμα που άφηνε τον έναν ώμο και μέρος του επάνω σώματος ελεύθερα. Η κατασκευή αυτή επέτρεπε μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και γι’ αυτό η εξωμίδα εμφανίζεται συχνά σε αναπαραστάσεις εργαζομένων και ανθρώπων που εκτελούν χειρωνακτικές εργασίες.
Το ιμάτιο ήταν ένα μεγάλο ορθογώνιο ύφασμα που τυλιγόταν γύρω από το σώμα. Μπορούσε να φορεθεί πάνω από τον χιτώνα ή και μόνο του και η τελική του μορφή εξαρτιόταν από τον τρόπο με τον οποίο το ύφασμα διπλωνόταν και τυλιγόταν γύρω από το σώμα.
Η χλαμύδα ήταν ένας κοντός μανδύας που στερεωνόταν συνήθως στον έναν ώμο. Άφηνε τα χέρια και μεγάλο μέρος του σώματος ελεύθερα, διευκολύνοντας την κίνηση. Στις αρχαίες παραστάσεις συνδέεται ιδιαίτερα με νεαρούς άνδρες, ιππείς, ταξιδιώτες και στρατιώτες. Στη ζωφόρο του Παρθενώνα, για παράδειγμα, απεικονίζονται ιππείς με χλαμύδα.
Καπέλα και υποδήματα
Από τα χαρακτηριστικότερα καλύμματα του κεφαλιού ήταν ο πέτασος, ένα πλατύγυρο καπέλο που συνδέθηκε ιδιαίτερα με ταξιδιώτες και ιππείς. Σε αρχαίες παραστάσεις μπορεί να εμφανίζεται φορεμένος στο κεφάλι ή κρεμασμένος στην πλάτη. Ένας ακόμη τύπος ήταν ο πίλος, κάλυμμα συνήθως κωνικού σχήματος, από το οποίο προέκυψαν και μορφές προστατευτικού κράνους. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο διαθέτει παραστάσεις όπου τα συγκεκριμένα καλύμματα μπορούν να αναγνωριστούν στο πλαίσιο της χρήσης τους.
Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν διάφορα είδη υποδημάτων. Από τα συνηθέστερα ήταν τα σανδάλια, τα οποία αποτελούνταν από σόλα που συγκρατούνταν στο πόδι με δερμάτινους ιμάντες. Φοριούνταν τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες και υπήρχαν πολλές διαφορετικές παραλλαγές. Έχουν μάλιστα διασωθεί πραγματικά αρχαία σανδάλια, ενώ παραστάσεις και γλυπτά μάς δίνουν πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο δένονταν στο πόδι.
Για δραστηριότητες όπως το ταξίδι, η ιππασία και το κυνήγι χρησιμοποιούνταν και ψηλότερα υποδήματα, όπως οι ενδρομίδες, που κάλυπταν μεγαλύτερο μέρος του ποδιού.
Σε αρχαϊκό άγαλμα ιππέα του Μουσείου Ακρόπολης, περίπου του 510–500 π.Χ., οι σόλες των σανδαλιών έχουν αποδοθεί πάνω στο μάρμαρο, ενώ οι ιμάντες τους ήταν αρχικά ζωγραφισμένοι με κόκκινο χρώμα. Είναι ένα ακόμη στοιχείο που μας θυμίζει ότι η εικόνα της αρχαίας ελληνικής ενδυμασίας ήταν πολύ πιο πολύχρωμη από αυτή που δημιουργούν σήμερα τα λευκά μαρμάρινα αγάλματα.
Πηγές για την αρχαία ελληνική ενδυμασία
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο — πέπλος, χιτώνας, ιμάτιο και αρχαίες απεικονίσεις ενδυμάτων.
Μουσείο Ακρόπολης — αρχαιολογικά έργα και τεκμηριωμένες απεικονίσεις αρχαίας ελληνικής ενδυμασίας.
Αρχαία ενδυμασία, Ρώμη.
Η ενδυμασία στην αρχαία Ρώμη επηρεάστηκε σημαντικά από τους πολιτισμούς με τους οποίους ήρθαν σε επαφή οι Ρωμαίοι και ιδιαίτερα από την αρχαία ελληνική ενδυμασία. Πολλά ρωμαϊκά ενδύματα βασίζονταν σε απλά κομμάτια υφάσματος που φοριούνταν γύρω από το σώμα ή στερεώνονταν με ζώνες και πόρπες, όμως με την πάροδο του χρόνου απέκτησαν χαρακτηριστικά που συνδέθηκαν ιδιαίτερα με τη ρωμαϊκή κοινωνία.
Το ένδυμα μπορούσε να φανερώνει όχι μόνο το φύλο και την ηλικία, αλλά και την κοινωνική ή πολιτική θέση του ανθρώπου που το φορούσε. Ορισμένα ενδύματα και διακοσμητικά στοιχεία συνδέονταν με συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες ή δημόσια αξιώματα, ενώ χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η τόγκα, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη σημασία ως ένδυμα του Ρωμαίου πολίτη.
Γυναικεία ενδυμασία στην αρχαία Ρώμη
Βασικό ένδυμα των γυναικών στην αρχαία Ρώμη ήταν η tunica (τούνικα). Ήταν ένα απλό, μακρύ ένδυμα, που συνήθως συγκρατούνταν στη μέση με ζώνη. Υπήρχαν διαφορετικές παραλλαγές ως προς το μήκος, το ύφασμα και την κατασκευή της, ενώ ορισμένες tunicae διακοσμούνταν με κατακόρυφες ταινίες, γνωστές ως clavi.
Πάνω από την tunica οι παντρεμένες Ρωμαίες μπορούσαν να φορούν τη stola (στόλα). Ήταν ένα μακρύ και φαρδύ ένδυμα, που έπεφτε σε πτυχές και έφτανε συνήθως μέχρι τα πόδια. Η stola δεν είχε μόνο πρακτικό ή διακοσμητικό χαρακτήρα. Συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη matrona, την αξιοσέβαστη παντρεμένη γυναίκα της ρωμαϊκής κοινωνίας, και απέκτησε έτσι και κοινωνικό συμβολισμό.
Η palla (πάλλα) ήταν ένα μεγάλο κομμάτι υφάσματος που λειτουργούσε ως εξωτερικό ένδυμα. Οι γυναίκες την τύλιγαν γύρω από το σώμα και τους ώμους, ενώ μπορούσαν να τη φέρουν ψηλότερα για να καλύψουν και το κεφάλι. Στη βασική της λογική θυμίζει το ελληνικό ιμάτιο: δεν απαιτούσε σύνθετο πατρόν, καθώς το ίδιο το τύλιγμα και οι πτυχές έδιναν στο ύφασμα την τελική του μορφή.
Για προστασία από το κρύο και τις κακές καιρικές συνθήκες χρησιμοποιούσαν επίσης την paenula (παίνουλα). Ήταν ένας εξωτερικός μανδύας από βαρύ ύφασμα ή άλλα ανθεκτικά υλικά και σε ορισμένες μορφές είχε κουκούλα. Δεν ήταν αποκλειστικά γυναικείο ένδυμα· τη φορούσαν και άνδρες, ιδιαίτερα όταν χρειάζονταν προστασία από τον καιρό.
Τι ήταν το strophium;
Οι Ρωμαίες χρησιμοποιούσαν επίσης εσωτερικά ενδύματα και υφασμάτινες λωρίδες. Το strophium ήταν μια λωρίδα υφάσματος που φοριόταν γύρω από το στήθος και μπορούσε να λειτουργεί ως στήριγμα. Δεν αποτελούσε μέρος της stola, γι’ αυτό είναι προτιμότερο να το αντιμετωπίζουμε ως ξεχωριστό στοιχείο της γυναικείας ενδυμασίας και όχι ως απαραίτητο εξάρτημά της.
Ανδρική ενδυμασία στην αρχαία Ρώμη
Το βασικό ρούχο των ανδρών ήταν η tunica (τούνικα). Έφτανε συνήθως μέχρι τα γόνατα και συχνά είχε ζώνη στη μέση. Δεν ήταν όμως όλες οι tunicae ίδιες. Υπήρχαν διαφορές στο μήκος, στο ύφασμα και στη διακόσμηση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις είχαν κάθετες χρωματιστές ταινίες, τις λεγόμενες clavi. Το είδος και το πλάτος αυτών των ταινιών λένε πως έδειχναν την κοινωνική θέση ή το αξίωμα του άνδρα που τις φορούσε.
Το πιο γνωστό ρωμαϊκό ένδυμα είναι φυσικά η toga (τόγκα). Ήταν ένα πολύ μεγάλο μάλλινο ύφασμα με καμπύλες άκρες, το οποίο τύλιγαν με συγκεκριμένο τρόπο γύρω από το σώμα. Χρειαζόταν αρκετό ύφασμα και προσεκτική τοποθέτηση για να δημιουργηθούν οι χαρακτηριστικές πτυχές που βλέπουμε στα ρωμαϊκά αγάλματα.
Η τόγκα δεν ήταν απλώς ένα πανωφόρι. Είχε ιδιαίτερη σημασία στη ρωμαϊκή κοινωνία και συνδέθηκε στενά με την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη και τη δημόσια ζωή. Υπήρχαν διαφορετικοί τύποι τόγκα, ανάλογα με την ηλικία, το αξίωμα ή την περίσταση. Έτσι, από την τόγκα και τις λεπτομέρειές της μπορούσε κανείς να καταλάβει αρκετά για τη θέση ενός ανθρώπου στη ρωμαϊκή κοινωνία.
Το pallium (πάλλιον) ήταν ένας πιο απλός μανδύας, με έντονη ελληνική επιρροή. Είχε ορθογώνιο σχήμα και τυλιγόταν γύρω από το σώμα, με τρόπο που θυμίζει το ελληνικό ιμάτιο. Ήταν πολύ πιο απλό στη χρήση από την περίτεχνη τόγκα.
Οι άνδρες φορούσαν επίσης την paenula (παίνουλα), που είδαμε και στη γυναικεία ενδυμασία. Ήταν ένας πρακτικός μανδύας για το κρύο και τη βροχή και μπορούσε να έχει κουκούλα. Ήταν ιδιαίτερα χρήσιμος στα ταξίδια και γενικά όταν ο καιρός απαιτούσε μεγαλύτερη προστασία.
Αρχαία ενδυμασία, Ινδία.
Η ιστορία της ινδικής ενδυμασίας ξεκινά χιλιάδες χρόνια πριν.
Στον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού, που αναπτύχθηκε σε πόλεις όπως η Harappa και το Mohenjo-daro, υπάρχουν στοιχεία για την παραγωγή υφασμάτων ήδη από την 4η χιλιετία π.Χ.
Το βαμβάκι είχε σημαντική θέση στην υφαντική, ενώ έχουν βρεθεί εργαλεία, ίχνη και αποτυπώματα υφασμάτων που μας δίνουν πληροφορίες για την παραγωγή τους.
Τα ίδια τα ρούχα, όμως, σπάνια έχουν διατηρηθεί. Γι’ αυτό οι περισσότερες πληροφορίες για τον τρόπο που ντύνονταν οι άνθρωποι προέρχονται από αγαλματίδια, γλυπτά και άλλες αρχαιολογικές παραστάσεις.
Ένα από τα γνωστότερα ευρήματα είναι το ανδρικό αγαλματίδιο από το Mohenjo-daro που έχει επικρατήσει να ονομάζεται «Priest-King». Η μορφή φορά ένα ύφασμα με διακοσμητικά σχέδια, περασμένο πάνω από τον έναν ώμο, ενώ ο άλλος ώμος μένει ακάλυπτος.
Άλλα ευρήματα δείχνουν ενδύματα φορεμένα σε στρώσεις γύρω από τη μέση, καθώς και ζώνες, κοσμήματα και περίτεχνα χτενίσματα.
Δεν γνωρίζουμε αρκετά ώστε να πούμε ότι όλα τα ενδύματα εκείνης της εποχής ήταν χωρίς ραφές. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι τα τυλιχτά ενδύματα έχουν πολύ μεγάλη ιστορία στη Νότια Ασία και συνέχισαν να αποτελούν σημαντικό μέρος της ινδικής ενδυμασίας για πολλούς αιώνες.
Antariya, uttariya και kayabandh
Σε μεταγενέστερες περιόδους συναντάμε διαφορετικούς τρόπους χρήσης του υφάσματος, χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα να κοπεί και να ραφτεί όπως ένα σύγχρονο ρούχο.
Το antariya ήταν το κάτω ένδυμα. Το ύφασμα τυλιγόταν γύρω από τη μέση και μπορούσε να σχηματίσει διαφορετικές πτυχώσεις ή να περάσει ανάμεσα από τα πόδια. Υπήρχαν αρκετοί τρόποι να φορεθεί και το συναντάμε τόσο σε ανδρικές όσο και σε γυναικείες μορφές.
Το uttariya ήταν ένα κομμάτι υφάσματος για το επάνω μέρος του σώματος. Περνούσε πάνω από τον έναν ή και τους δύο ώμους, ώστε να καλύψει το κεφάλι ή να φορεθεί με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την περίσταση.
Το kayabandh ήταν μια ζώνη ή λωρίδα που δενόταν γύρω από τη μέση. Εκτός από διακοσμητικό στοιχείο, βοηθούσε και στη στερέωση του ενδύματος επάνω στο σώμα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι από σχετικά απλά κομμάτια υφάσματος μπορούσαν να δημιουργηθούν πολλές διαφορετικές μορφές. Το αποτέλεσμα άλλαζε ανάλογα με το μήκος και το υλικό του υφάσματος, το σημείο όπου το έδεναν και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούσαν τις πτυχές.
Από το αρχαίο ένδυμα στο σήμερα
Η μεγάλη παράδοση των ενδυμάτων χωρίς ραφές συνεχίζεται στην Ινδία μέχρι σήμερα. Ρούχα όπως το sari και το dhoti βασίζονται και αυτά στη χρήση μεγάλων κομματιών υφάσματος που αποκτούν τη μορφή τους καθώς διπλώνονται γύρω από το σώμα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το σημερινό sari ή dhoti είναι ακριβώς το ίδιο ένδυμα που φορούσαν οι άνθρωποι πριν από τέσσερις ή πέντε χιλιάδες χρόνια. Στη διάρκεια των αιώνων άλλαξαν τα υλικά, οι τεχνικές, τα σχέδια και οι τρόποι που φοριούνται. Η βασική ιδέα όμως —η δημιουργία ενός ενδύματος μέσα από το ίδιο το ύφασμα και τις πτυχές του— έχει πολύ βαθιές ρίζες στην ιστορία της ινδικής ενδυμασίας.
Και αυτό δείχνει κάτι σημαντικό για την κατασκευή των ρούχων: ένα ένδυμα δεν χρειάζεται απαραίτητα πολύπλοκο πατρόν και πολλές ραφές για να είναι σύνθετο. Ένα απλό κομμάτι ύφασμα μπορεί να αποκτήσει εντελώς διαφορετική μορφή ανάλογα με τον τρόπο που θα διπλωθεί και θα στερεωθεί πάνω στο σώμα.
Πηγές για την αρχαία ινδική ενδυμασία
- Harappa Archaeological Research Project — αρχαιολογικά στοιχεία για τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού, την παραγωγή υφασμάτων και τις αρχαίες απεικονίσεις ενδυμάτων.
- The Metropolitan Museum of Art — έργα και αρχαιολογικά ευρήματα από την αρχαία Ινδία και την περίοδο Kushan, καθώς και στοιχεία για την εξέλιξη της ενδυμασίας.
Αρχαία Ενδυμασία, Κίνα
Η αρχαία Κίνα είχε ήδη μεγάλη παράδοση στην παραγωγή υφασμάτων, αλλά το υλικό που έμελλε να γίνει περισσότερο γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο ήταν το μετάξι. Η παραγωγή του απαιτούσε μια ολόκληρη διαδικασία: εκτροφή μεταξοσκωλήκων, επεξεργασία της ίνας, δημιουργία νήματος, ύφανση και, σε αρκετές περιπτώσεις, βαφή ή κέντημα. Η κινεζική σηροτροφία και μεταξουργία έχουν ιστορία χιλιάδων ετών.
Ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία της ενδυμασίας είναι η περίοδος της δυναστείας Han, από το 206 π.Χ. έως το 220 μ.Χ. Από αυτή την εποχή έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την παραγωγή μεταξωτών υφασμάτων, αλλά και αρχαιολογικά ευρήματα που μας βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα τα ρούχα της εποχής.
Και εδώ βλέπουμε μια σημαντική διαφορά από αρκετά από τα ενδύματα που συναντήσαμε μέχρι τώρα. Τα ρούχα δεν αποκτούσαν τη μορφή τους μόνο με πτυχώσεις και δεσίματα. Υπήρχαν κανονικά κατασκευασμένα και ραμμένα ενδύματα, με μανίκια, γιακά και διαφορετικά τμήματα υφάσματος.
Χαρακτηριστική μορφή ήταν το μακρύ ένδυμα με σταυρωτό κλείσιμο μπροστά. Η μία πλευρά περνούσε πάνω από την άλλη και το ρούχο έκλεινε στο πλάι, ενώ μια ζώνη μπορούσε να ολοκληρώνει το σύνολο. Σε άλλες περιπτώσεις βλέπουμε ξεχωριστό επάνω ένδυμα μαζί με φούστα. Οι μορφές και οι λεπτομέρειες φυσικά άλλαζαν ανάλογα με την εποχή, το φύλο και την κοινωνική θέση.
Το μετάξι δεν είχε μόνο πρακτική ή διακοσμητική αξία. Έγινε ένα από τα σημαντικότερα προϊόντα της Κίνας και ταξίδεψε σε τεράστιες αποστάσεις. Κατά την περίοδο Han οι εμπορικές διαδρομές προς την Κεντρική Ασία αναπτύχθηκαν σημαντικά και μέσω αυτών κυκλοφορούσαν όχι μόνο προϊόντα, αλλά και τεχνικές, ιδέες και καλλιτεχνικές επιρροές.
Αρχαιολογικά ευρήματα της εποχής Han περιλαμβάνουν μάλιστα πολύ λεπτά μεταξωτά υφάσματα, κεντήματα και ολόκληρα ενδύματα. Σε περιοχές της δυτικής Κίνας έχουν βρεθεί μεταξωτά ρούχα με υφαντά σχέδια και επιγραφές, αλλά και άλλα υλικά, όπως μαλλί, λινό και βαμβάκι.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα από τους τάφους Mawangdui είναι μια εξαιρετικά λεπτή μεταξωτή ρόμπα της Δυτικής Han.
Το ύφασμά της είναι τόσο λεπτό και διάφανο, ώστε ακόμη και σήμερα εντυπωσιάζει για την ποιότητα της ύφανσής του.
Η ρόμπα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και από πλευράς κατασκευής. Παρόλο που έχει μακριά μανίκια και φτάνει χαμηλά στο σώμα, αποτελείται από σχετικά απλά κομμάτια υφάσματος που ενώνονται μεταξύ τους.
Ο γιακάς σταυρώνει μπροστά, ενώ διαφορετικό ύφασμα ενισχύει τον γιακά και τις άκρες των μανικιών.
Το εύρημα δείχνει πόσο εξελιγμένη ήταν ήδη η κινεζική υφαντική και ραπτική πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια.
Δεν έχουμε απλώς ένα πολύτιμο μεταξωτό ύφασμα, αλλά ένα πραγματικό ρούχο από το οποίο μπορούμε να μελετήσουμε την κατασκευή, τις ραφές και τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιήθηκε ένα εξαιρετικά λεπτό υλικό.
Ένα πραγματικό πατρόν πριν από 2.000 χρόνια
Η μεταξωτή ρόμπα που βρέθηκε στους τάφους Mawangdui έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από πλευράς πατρόν. Σύγχρονη μελέτη της κατασκευής της έδειξε ότι το ένδυμα αποτελείται από επτά βασικά κομμάτια: τέσσερα για το επάνω μέρος και τρία για το κάτω.
Η κατασκευή της βασίζεται σε σχετικά απλά γεωμετρικά τμήματα. Τα κομμάτια ενώνονται για να σχηματίσουν το σώμα και τα πολύ φαρδιά μανίκια, ενώ μπροστά δημιουργείται το χαρακτηριστικό σταυρωτό κλείσιμο. Είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα του πόσο σύνθετο μπορεί να γίνει ένα ένδυμα χωρίς να χρειάζεται το εφαρμοστό πατρόν που χρησιμοποιούμε στη σύγχρονη ραπτική.
Οι διαστάσεις της είναι επίσης εντυπωσιακές. Η ρόμπα έχει μήκος περίπου 128 εκ., άνοιγμα περίπου 190 εκ. από μανίκι σε μανίκι, αλλά ζυγίζει μόλις 49 γραμμάρια. Το εξαιρετικά λεπτό μεταξωτό ύφασμα δείχνει το επίπεδο που είχε ήδη φτάσει η κινεζική μεταξουργία κατά τη Δυτική Han.
Δωρεάν πατρόν: φόρεμα εμπνευσμένο από τη δυναστεία Han
Με αφορμή τη μεταξωτή ρόμπα που βρέθηκε στους τάφους Mawangdui, δημιουργήσαμε ένα σύγχρονο φόρεμα εμπνευσμένο από ορισμένα χαρακτηριστικά της ενδυμασίας της δυναστείας Han.
Το σχέδιο δεν αποτελεί ανακατασκευή του αυθεντικού ενδύματος. Κρατήσαμε στοιχεία που μας ενέπνευσαν από τη γραμμή του, όπως το μεγάλο μήκος, τα φαρδιά μανίκια και τη χρήση ζώνης, και τα μεταφέραμε σε ένα σύγχρονο πατρόν φορέματος.
Το φόρεμα έχει μήκος περίπου 127 εκ., βαθιά V λαιμόκοψη, φαρδιά μανίκια και μακριά αποσπώμενη ζώνη. Το πατρόν έχει σχεδιαστεί για σταθερό υφαντό ύφασμα χωρίς ελαστικότητα.
Πώς θα εκτυπώσετε το πατρόν
Το αρχείο παρέχεται σε πραγματικό μέγεθος (100%) και είναι διαμορφωμένο για εκτύπωση σε χαρτί Α0. Δεν χρειάζεται να εκτυπώσετε και να ενώσετε δεκάδες φύλλα Α4. Αποθηκεύστε το PDF και δώστε το σε ένα κατάστημα εκτυπώσεων ή φωτοτυπικό κέντρο, ζητώντας να εκτυπωθεί σε Α0, στο 100% ή Actual Size.
Σημείωση: Το Han-Inspired Dress είναι ένα σύγχρονο πατρόν του Sxedio Modas, εμπνευσμένο από στοιχεία της ενδυμασίας της δυναστείας Han. Δεν αποτελεί αρχαιολογική ανακατασκευή ή αντίγραφο του σωζόμενου ενδύματος Mawangdui.
Πηγές για την αρχαία κινεζική ενδυμασία
Hunan Museum – Mawangdui Han Dynasty Tombs — σωζόμενα ενδύματα και μεταξωτά υφάσματα από τους τάφους Mawangdui της δυναστείας Han. Το ίδιο το μουσείο καταγράφει μεταξύ των σημαντικών ευρημάτων την plain unlined gauze gown, κεντημένα και ζωγραφισμένα μεταξωτά υφάσματα και άλλα ενδύματα.
UNESCO – Sericulture and Silk Craftsmanship of China — ιστορία και τεχνικές της κινεζικής σηροτροφίας και μεταξουργίας, από την εκτροφή του μεταξοσκώληκα και την παραγωγή του νήματος έως την ύφανση του μεταξιού.
Smithsonian National Museum of Asian Art – Han Dynasty — ιστορικό πλαίσιο της δυναστείας Han και ανάπτυξη των εμπορικών διαδρομών μέσω της Κεντρικής Ασίας, που αργότερα έγιναν γνωστές ως Silk Road.
