Πώς μπορούν τα ενδύματα διαφορετικών εποχών και πολιτισμών να έχουν κοινά στοιχεία κατασκευής;
Ένα αρχαιοελληνικό ιμάτιο, ένα poncho και ένα σύγχρονο παλτό μοιάζουν μεταξύ τους ελάχιστα. Αν όμως κοιτάξουμε τον τρόπο με τον οποίο το ύφασμα διαμορφώνεται και φοριέται γύρω από το σώμα, αρχίζουμε να βλέπουμε ορισμένες βασικές κατασκευαστικές αρχές που επαναλαμβάνονται στην ιστορία της ένδυσης.
Ο Γάλλος ιστορικός τέχνης και μελετητής της ιστορίας της ενδυμασίας François Boucher (1885–1966) στο έργο του Histoire du costume en Occident, πρότεινε μια ταξινόμηση των ενδυμάτων σε πέντε βασικούς τύπους ή αρχέτυπα: draped, slip-on, closed-sewn, open-sewn και sheath. Η ταξινόμηση δεν περιγράφει συγκεκριμένες εποχές ή στυλ μόδας. Εξετάζει κυρίως τη σχέση του υφάσματος με το ανθρώπινο σώμα: αν τυλίγεται γύρω του, αν περνά από το κεφάλι, αν ράβεται ώστε να σχηματίσει ένα κλειστό ή ανοιχτό ένδυμα ή αν ακολουθεί περισσότερο τη μορφή του σώματος.
Αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και για όποιον ασχολείται με τη ραπτική και την κατασκευή πατρόν. Μας βοηθά να δούμε το ένδυμα όχι μόνο ως σχέδιο ή αισθητική επιλογή, αλλά ως κατασκευή: ένα κομμάτι υφάσματος που πρέπει με κάποιον τρόπο να μετατραπεί σε τρισδιάστατη μορφή γύρω από το σώμα.
Στη συνέχεια θα δούμε τους πέντε τύπους έναν προς έναν, με ιστορικά παραδείγματα, αλλά και με έμφαση στο πώς κατασκευάζεται και πώς λειτουργεί κάθε ένδυμα επάνω στο σώμα.
Draped – ένδυμα που διαμορφώνεται γύρω από το σώμα
Το draped garment είναι ίσως η πιο άμεση μορφή κατασκευής ενδύματος: ένα κομμάτι υφάσματος τοποθετείται, τυλίγεται ή διπλώνεται γύρω από το σώμα και συγκρατείται με διάφορους τρόπους, χωρίς να χρειάζεται να έχει προηγουμένως διαμορφωθεί σε εφαρμοστά κομμάτια πατρόν.
Χαρακτηριστικά ιστορικά παραδείγματα είναι το αιγυπτιακό shendyt, το αρχαιοελληνικό ιμάτιο και το παρεό της Ταϊτής. Παρότι προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές, μοιράζονται μια βασική κατασκευαστική αρχή: μεγάλο μέρος της τελικής μορφής του ενδύματος δημιουργείται από τον τρόπο με τον οποίο το ύφασμα τοποθετείται επάνω στο σώμα.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την πλευρά της κατασκευής. Στα draped ενδύματα, το ίδιο το ύφασμα συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της μορφής του ενδύματος. Η πτώση, οι πτυχές, το βάρος και η συμπεριφορά του υλικού επηρεάζουν άμεσα τη σιλουέτα που δημιουργείται.
Η βασική αυτή αρχή εξακολουθεί να χρησιμοποιείται και στη σύγχρονη μόδα. Ένα ένδυμα μπορεί να διαμορφωθεί μέσα από πτυχώσεις, τυλίγματα και διαφορετικούς τρόπους τοποθέτησης του υφάσματος γύρω από το σώμα, αντί το τελικό του σχήμα να καθορίζεται αποκλειστικά από τα κομμένα και ραμμένα κομμάτια ενός πατρόν.
Slip-on – ένδυμα που φοριέται περνώντας από το κεφάλι
Στην ταξινόμηση του François Boucher, τα slip-on ενδύματα βασίζονται σε μια απλή κατασκευαστική αρχή: το ύφασμα διαθέτει άνοιγμα για το κεφάλι και το ένδυμα φοριέται περνώντας το σώμα μέσα από αυτό, αντί να τυλίγεται γύρω του όπως στα draped ενδύματα.
Ως ιστορικά παραδείγματα αυτής της κατηγορίας αναφέρονται η ρωμαϊκή paenula, το μεσαιωνικό huque και το poncho της Νότιας Αμερικής. Οι πραγματικές μορφές αυτών των ενδυμάτων παρουσίαζαν διαφοροποιήσεις ανάλογα με την εποχή και την περιοχή. Το huque, για παράδειγμα, συναντάται σε διαφορετικές παραλλαγές και δεν πρέπει να το φανταζόμαστε ως ένα μοναδικό, τυποποιημένο σχέδιο.
Από κατασκευαστική άποψη, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η βασική ιδέα: ένα άνοιγμα στο ύφασμα επιτρέπει στο ένδυμα να περάσει από το κεφάλι και να στηριχθεί στους ώμους. Από αυτή την απλή αρχή μπορούν να προκύψουν πολύ διαφορετικές μορφές ενδυμάτων.
Closed-sewn – ένδυμα που αποκτά σχήμα με τη ραφή
Στα closed-sewn ενδύματα, το ύφασμα δεν τυλίγεται απλώς γύρω από το σώμα ούτε περιορίζεται σε ένα άνοιγμα για το κεφάλι. Τμήματα του υφάσματος ενώνονται με ραφές, δημιουργώντας ένα κλειστό ένδυμα που περιβάλλει τον κορμό, ενώ μπορούν να διαμορφωθούν ανοίγματα για τα χέρια και να προστεθούν μανίκια.
Στην ταξινόμηση του François Boucher αναφέρονται ως παραδείγματα ο αρχαιοελληνικός χιτώνας, η ρωμαϊκή tunica και η μεσαιωνική chemise. Εδώ φαίνεται και μια σημαντική διαφορά από το αρχαιοελληνικό ιμάτιο που είδαμε στην κατηγορία Draped: το ιμάτιο διαμορφώνεται κυρίως με τον τρόπο που το ύφασμα τυλίγεται γύρω από το σώμα, ενώ ο χιτώνας μπορούσε να αποτελείται από ύφασμα ενωμένο στα πλάγια και στερεωμένο στους ώμους.
Από κατασκευαστική άποψη, η ραφή αλλάζει σημαντικά τις δυνατότητες του ενδύματος. Το ύφασμα μπορεί πλέον να διατηρεί μια προκαθορισμένη τρισδιάστατη δομή, αντί η μορφή του να εξαρτάται κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο τοποθετείται κάθε φορά πάνω στο σώμα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ακόμη απαραίτητα εφαρμοστό ένδυμα ή σύνθετο πατρόν. Πολλά πρώιμα closed-sewn ενδύματα βασίζονται σε σχετικά απλά, γεωμετρικά κομμάτια υφάσματος. Η εξέλιξη βρίσκεται κυρίως στο ότι η ραφή γίνεται πλέον μέρος της ίδιας της κατασκευής και της μορφής του ενδύματος.
Slip-on ή Closed-sewn;
Ας δοκιμάσουμε τώρα να εφαρμόσουμε την ταξινόμηση του François Boucher σε ένα σύγχρονο ένδυμα.
Δημιουργήσαμε ένα δωρεάν πατρόν του Sxedio Modas, One Size για μεγέθη 42–52. Πρόκειται για ένα φαρδύ ένδυμα Α γραμμής, με batwing μανίκια που αποτελούν συνέχεια του κορμού και χωρίς πένσες ή κούμπωμα.
Με την πρώτη ματιά θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε slip-on: φοριέται περνώντας από το κεφάλι και δεν χρειάζεται άνοιγμα ή κούμπωμα για να φορεθεί.
Από την άλλη πλευρά, η μορφή του δεν δημιουργείται απλώς από ένα κομμάτι υφάσματος με άνοιγμα για το κεφάλι. Τα κομμάτια του πατρόν κόβονται σε συγκεκριμένο σχήμα και ενώνονται με ραφές, δημιουργώντας το τελικό ένδυμα. Επομένως παρουσιάζει και τα βασικά χαρακτηριστικά ενός closed-sewn ενδύματος.
Εσύ σε ποια από τις δύο κατηγορίες θα το τοποθετούσες;
Η ερώτηση δεν έχει απαραίτητα μία απόλυτη απάντηση. Οι πέντε τύποι μάς βοηθούν να αναγνωρίσουμε βασικές αρχές κατασκευής, αλλά ένα σύγχρονο ένδυμα μπορεί να συνδυάζει περισσότερες από μία.
Το σχέδιο είναι One Size και καλύπτει τα μεγέθη 42–52 του Sxedio Modas. Η εφαρμογή του μεταβάλλεται ανάλογα με το μέγεθος του σώματος και κυρίως με το ύφασμα που θα επιλέξεις. Ένα πιο σταθερό ύφασμα θα αναδείξει τον όγκο και τη γεωμετρία του σχεδίου, ενώ ένα λεπτό ύφασμα με μαλακή πτώση θα δημιουργήσει μια πιο ανάλαφρη, όψη φορέματος.
Δωρεάν πατρόν Slip-on – One Size 42–52
Το πατρόν διατίθεται δωρεάν σε δύο μορφές. Μπορείς να το εκτυπώσεις στο σπίτι σε σελίδες Α4 και να τις ενώσεις ή να χρησιμοποιήσεις το αρχείο πραγματικού μεγέθους για εκτύπωση σε plotter.
Πριν κόψεις το ύφασμα: Εάν χρησιμοποιήσεις την έκδοση Α4, εκτύπωσε σε κλίμακα 100% χωρίς επιλογή «Προσαρμογή στη σελίδα» και έλεγξε το τετράγωνο δοκιμής του πατρόν πριν ενώσεις τις σελίδες.
Open-sewn – ραμμένο ένδυμα που παραμένει ανοιχτό
Στα open-sewn ενδύματα, διαφορετικά κομμάτια υφάσματος κόβονται και ενώνονται με ραφές ώστε να δημιουργήσουν τη μορφή του ενδύματος, όπως συμβαίνει και στα closed-sewn. Η βασική διαφορά είναι ότι το ένδυμα παραμένει ανοιχτό κατά μήκος του μπροστινού μέρους και μπορεί να φορεθεί πάνω από άλλα ρούχα.
Χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα είναι το καφτάνι (caftan), ενώ στην ευρωπαϊκή ενδυμασία η ίδια βασική αρχή συναντάται σε διάφορες μορφές παλτών και άλλων ανοιχτών πανωφοριών. Στην περιγραφή των πέντε αρχέτυπων του Boucher αναφέρονται ειδικότερα το ασιατικό caftan και η ευρωπαϊκή redingote ως παραδείγματα αυτής της κατηγορίας.
Από κατασκευαστική άποψη, εδώ έχουμε πλέον ένα ένδυμα του οποίου η μορφή καθορίζεται από τα κομμάτια του πατρόν και τις ραφές που τα ενώνουν, αλλά ταυτόχρονα διαθέτει μπροστινό άνοιγμα. Αυτό επιτρέπει στο ένδυμα να φοριέται και να αφαιρείται χωρίς να χρειάζεται να περάσει από το κεφάλι.
Με την εξέλιξη της κατασκευής ρούχων, αυτή η βασική αρχή μπορεί να γίνει πολύ πιο σύνθετη. Στο μπροστινό άνοιγμα μπορούν να προστεθούν κουμπιά, ζώνες ή άλλοι τρόποι κλεισίματος, ενώ το πατρόν μπορεί να διαμορφώσει πολύ διαφορετικές σιλουέτες. Η βασική κατασκευαστική ιδέα, όμως, παραμένει αναγνωρίσιμη: ένα ραμμένο ένδυμα που ανοίγει μπροστά και μπορεί να φορεθεί ως εξωτερική στρώση πάνω από άλλα ενδύματα.
Sheath – ένδυμα που ακολουθεί τη μορφή του σώματος
Στην πέμπτη κατηγορία της ταξινόμησης του François Boucher βρίσκονται τα sheath ενδύματα. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες κατηγορίες, εδώ το ένδυμα διαμορφώνεται έτσι ώστε να περιβάλλει και να ακολουθεί πιο στενά το σώμα ή επιμέρους μέλη του, αντί να πέφτει ελεύθερα γύρω από αυτά.
Η αρχή αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν το ύφασμα αρχίζει να διαμορφώνεται ξεχωριστά γύρω από τα πόδια. Έτσι συνδέεται ιστορικά με ενδύματα όπως οι βράκες, οι εφαρμοστές περισκελίδες και αργότερα τα παντελόνια, όπου κάθε πόδι περιβάλλεται από το ένδυμα ανεξάρτητα.
Από κατασκευαστική άποψη, πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή. Όσο περισσότερο το ένδυμα ακολουθεί την ανατομία, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν η διαμόρφωση των κομματιών του πατρόν, οι καμπύλες, οι ραφές και η απαραίτητη ευρυχωρία για την κίνηση.
Στη σύγχρονη κατασκευή ενδυμάτων αυτή η λογική εμφανίζεται σε πολλές διαφορετικές μορφές: από παντελόνια και κολάν μέχρι εφαρμοστά φορέματα ή άλλα ενδύματα που σχεδιάζονται ώστε να ακολουθούν συγκεκριμένες περιοχές του σώματος. Τα σημερινά ενδύματα, βέβαια, μπορούν να συνδυάζουν διαφορετικές κατασκευαστικές αρχές και πολύ πιο εξελιγμένες τεχνικές από εκείνες που περιγράφει η ιστορική ταξινόμηση.
Τι μας δείχνουν οι 5 τύποι ενδυμάτων;
Η ταξινόμηση του François Boucher σε πέντε βασικούς τύπους ενδυμάτων δεν αποτελεί έναν απόλυτο τρόπο κατάταξης κάθε ενδύματος.
Πρόκειται για ένα σύστημα που μας βοηθά να παρατηρήσουμε διαφορετικές κατασκευαστικές αρχές και τη σχέση του υφάσματος με το ανθρώπινο σώμα.
Από ένα κομμάτι υφάσματος που τυλίγεται γύρω από το σώμα, μέχρι ένα ένδυμα που περνά από το κεφάλι, αποκτά μορφή μέσω των ραφών, ανοίγει μπροστά ή διαμορφώνεται ώστε να ακολουθεί περισσότερο το σώμα, βλέπουμε διαφορετικές λύσεις στο ίδιο βασικό πρόβλημα: πώς μια επίπεδη επιφάνεια υφάσματος μετατρέπεται σε τρισδιάστατο ένδυμα.
Για όποιον ασχολείται με τη ραπτική ή την κατασκευή πατρόν, αυτή η προσέγγιση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μας βοηθά να κοιτάζουμε ένα ρούχο πέρα από το στυλ και την εποχή του και να αναγνωρίζουμε τη λογική της κατασκευής του.
Και πολλές φορές οι κατηγορίες δεν είναι απόλυτες. Όπως είδαμε και στο δωρεάν πατρόν του Sxedio Modas, ένα σύγχρονο ένδυμα μπορεί να συνδυάζει χαρακτηριστικά περισσότερων από έναν βασικούς τύπους.
Από τη θεωρία στο σχέδιο μόδας
Η ιστορία της ενδυμασίας δεν είναι μόνο μια συλλογή πληροφοριών για ρούχα που φορέθηκαν στο παρελθόν. Για έναν σχεδιαστή μόδας μπορεί να αποτελέσει μια πολύτιμη πηγή ιδεών.
Οι τρόποι με τους οποίους ένα ύφασμα τυλίγεται, διπλώνεται, ράβεται ή διαμορφώνεται γύρω από το σώμα μπορούν να αποτελέσουν την αφετηρία για ένα εντελώς σύγχρονο σχέδιο.
Χρειάζεσαι έμπνευση, χρειάζεσαι πληροφορίες.
Μικρή άσκηση σχεδίου
Γιατί δεν δοκιμάζεις να σχεδιάσεις ένα σύγχρονο ρούχο εμπνευσμένο από τον αρχαιοελληνικό χιτώνα ή το ιμάτιο;
Δεν χρειάζεται να αντιγράψεις το ιστορικό ένδυμα. Παρατήρησε τις πτυχώσεις, τον τρόπο που το ύφασμα πέφτει γύρω από το σώμα, τα σημεία στήριξης και τον όγκο που δημιουργείται — και χρησιμοποίησε ένα από αυτά τα στοιχεία σε ένα δικό σου σχέδιο.
Βρες δωρεάν έτοιμες φιγούρες μόδας για να ξεκινήσεις [εδώ] ή χρησιμοποίησε ένα μπλοκ σχεδίου με έτοιμες φιγούρες σε διαφορετικές πόζες [εδώ].
Αν θέλεις να δημιουργείς τις δικές σου φιγούρες, δες επίσης τον οδηγό πώς σχεδιάζουμε φιγούρες μόδας [εδώ].
Θέλεις να δεις πώς εφαρμόζονται αυτές οι αρχές στην αρχαία ενδυμασία;
Οι βασικοί τρόποι με τους οποίους το ύφασμα τυλίγεται, ράβεται και διαμορφώνεται γύρω από το σώμα εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές στους πολιτισμούς της αρχαιότητας.
Στο επόμενο άρθρο εξετάζουμε την ενδυμασία πέντε διαφορετικών πολιτισμών — της Αιγύπτου, της Ελλάδας, της Ρώμης, της Ινδίας και των αρχαίων γερμανικών λαών — και βλέπουμε πώς το κλίμα, τα διαθέσιμα υλικά, η κοινωνία και οι διαφορετικές κατασκευαστικές παραδόσεις επηρέασαν τα ενδύματά τους.
→ Αρχαία ενδυμασία: 5 πολιτισμοί και τα ενδύματά τους
